Zagłębiowski Olimp

Góra Świętej Doroty w Będzinie Grodźcu

Góra Świętej Doroty jest jednym z najwyższych wzniesień Wyżyny Śląskiej. Początkowo była nazywana „Górą Przemienienia Pańskiego”, później określano ją mianem „Zagłębiowskiego Olimpu”, „Złotej Góry”, „Zagłębiowskiej Jasnej Góry”, „Taborem”. Góra św. Doroty przed rokiem 1956Potocznie, najczęściej mówi się o niej „Dorotka” i jest jednym z symboli ziemi będzińskiej. Jeszcze w latach pięćdzie­siątych XX wieku, charakterystyczna syl­wetka wzniesienia była widoczna z odległości wielu kilometrów.

Góra Świętej Doroty jest położona na terenie dawnej wsi Grodziec, obecnie dzielnicy Będzina. Jest doskonałym punktem widokowym, leży na szlaku turystycznym Husarii Polskiej. W 2010 roku wzniesienie oraz kościół zostały włączone do szlaku Via Regia (Droga Królewska): jednej z nitek europejskiego szlaku pielgrzymkowego tzw. Drogi Świętego Jakuba. Obok świątyni pojawił się charakterystyczny znak camino – muszla wiążący się z tysiącletnią tradycją pielgrzymowania Europejczyków do Santiago de Compostela.

Przeszłość kulturowa Góry Świętej Doroty

We wczesnej epoce żelaza, w XIV-III wieku p.n.e, na Górze Świętej Doroty istniała osada kultury łużyckiej. Góra posiada słabo zachowany wał obronny, prawdopodobnie wzniesiony u schyłku trwania kultury łużyckiej (VII-V wieku p.n.e.). Pierwsi istnienie grodziska potwierdzili pruscy inżynierowie wojskowi, którzy w 1805 roku w czasie badań terenowych pod projektowane fortyfikacje wykopali eksponaty archeologiczne – ceramikę, wyroby z brązu i kości itp. Przypuszcza się, że ten prehistoryczny gród obronny był pogańskim miejscem kultu. We wczesnym średniowieczu na Górze Świętej Doroty istniało drewniane grodzisko.

W 1635 roku, dzięki fundacji właścicieli Grodźca – zakonu Norbertanek na Zwierzyńcu pod Krakowem (ksenia klasztoru Dorota Kęcka), na wzgórzu wzniesiono kościół pod wezwaniem św. Doroty – jednonawową świątynię z dwiema niszami i barokową wieżą. W 1865 roku Marcin Kotuła, z wdzięczności za uzdrowienie dziecka, przyniósł do kościoła obraz Matki Bożej z pierścionkiem na palcu. Wkrótce zrodziła się tradycja pielgrzymowania do cudownego obrazu oraz do źródełka na wschodnim stoku wzniesienia. W 1968 roku nieznani sprawcy pocięli obraz – obecnie w kościele znajduje się kopia, wykonana na podstawie archiwalnego zdjęcia.

O Górze Świętej Doroty krążyły liczne legendy i podania, a część z nich została spisana przez Józefa Lompę. W okresie międzywojennym, wzgórze i świątynia były symbolem polskości. Odbywały się tu spotkania i manifestacje religijno-patriotyczne. W opuszczonym kościele harcerze składali przyrzeczenie harcerskie.

W swej historii kościół św. Doroty przechodził różne koleje losu; pożar, zniszczenia wojenne, kradzież organów i wyposażenia, dewastację grobowców i wreszcie zamianę w stajnię w czasie I wojny światowej. Odbudowano go w 1946 roku. W kościele znajdują się: zabytkowy krucyfiks barokowy i dzwonek z XVIII wieku. W rejestrze zabytków jest też źródełko obudowane kapliczką, znajdujące się na wschodnim stoku góry. Woda źródlana, według wierzeń ludowych, miała właściwości uzdrawiające oczy. Analiza wody przeprowadzona w grudniu 1997 roku wykazała, że nie odpowiada normom, przede wszystkim ze względu na zbyt dużą zawartość azotanów.

Od 1823 roku w sąsiedztwie Góry Świętej Doroty rozpoczęła się działalność górnicza. Zapoczątkowała ją kopalnia „Barbara” wybudowana przez Maurycego Kossowskiego. W 1894 roku Stanisław Ciechanowski zbudował szyb wydobywczy „Maria”, od którego kopalnia przyjęła nazwę. W późniejszym okresie nazwano ją „Grodziec I” (czynna do 1938 roku) i była usytuowana na zachodnim stoku góry. W latach 1917-1927 na południowych stokach istniała także płytka kopalnia „Bory”. Najintensywniejszą działalność wydobywczą prowadziła, założona w latach 1899-1901, kopalnia „Grodziec” (początkowo „Grodziec II”). W zasięgu jej obszaru górniczego znalazły się wszystkie starsze kopalnie. Zakład był czynny do 1998 roku.

W latach trzydziestych XX wieku na północno-zachodnim podnóżu Góry Świętej Doroty prowadzono eksploatację tzw. biedaszybów. Biedaszyby i intensywna eksploatacja prowadzona przez kopalnie spowodowały powstanie zapadlisk o głębokości od kilku do kilkunastu metrów i znacznej średnicy. W okresie zatapiania kopalni „Maria”, zapoczątkowanego w 1983 roku, takich zjawisk nie obserwowano, dopiero po całkowitym zatopieniu, co kilka lat powstawały nowe zapadliska – do 2002 roku zarejestrowano ich pięć.

Prace wydobywcze prowadzone w niewielkiej odległości od kościoła św. Doroty spowodowały uszkodzenie jego murów. Spękane mury spięte są kotwami.

Obszar chronionego krajobrazu „Góra Świętej Doroty”

W 1993 roku, uchwałą Rady Miejskiej w Będzinie powołano obszar chronionego krajobrazu „Góra Świętej Doroty”, uzasadniając to koniecznością zachowania krajobrazu o wysokich wartościach ekologicznych i estetycznych, harmonijnie łączącego dziedzictwo naturalne z kulturowym, a także potrzebą przywrócenia właściwej jakości środowisku naturalnemu i wykorzystaniu go do celów rekreacyjno-turystycznych na terenie gminy.

Obszar chroniony zajmuje powierzchnię 147,3 ha i obejmuje tereny o zróż­nicowanym użytkowaniu: grunty rolne, zarośla śródpolne oraz płaty lasów z pozostałościami po dawnej działalności górniczej. Tereny wokół kościoła na szczycie zajmują murawy kserotermiczne z kłosownicą pierzastą.

Niewielki las porastający kulminację wzniesienia tworzą kilkudziesięcioletnie buki, dęby, jesiony, klony, brzozy brodawkowate, robinie akacjowe. Zarośla i zadrze­wienia zajmują zbocza wzniesienia, aż do drogi okólnej. Niżej rozciągają się tereny rolnicze, przedzielone skarpami z roślinnością zaroślową i murawową na miedzach i skarpach, w której odkryto nowe stanowisko submediterrańskiego gatunku – perzu sinego. Skarp rolniczych jest kilkanaście i dość skutecznie zapobiegają erozji gleb. Dobrze wykształcone mezofilne zarośla na skarpach, zwane czyżniami nie są wycinane ani wypalane, więc powiększają swój zasięg. Na skrawkach pół­naturalnych łąk występują gatunki chronione: dziewięćsił bezłodygowy i powojnik prosty.

Obszary w okolicy Góry Świętej Doroty pełnią ważną rolę korytarza ekologicznego umożliwiającego wędrówki zwierząt i naturalną migrację gatunków.

(skróty na podstawie artykułu Renaty Dulias „Góra Św. Doroty – świadek przeszłości geolo­gicznej i kulturowej” w Acta Geographica Silesiana 2. numer specjalny. Uniwersytet Śląski Wydział Nauk o Ziemi, Sosnowiec 2012)

Wersja mobilna Góra św. Doroty